Opublikowano w kategorii: Aktualności

Senator Jackowski obronił pracę doktorską

27 listopada w Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie odbyła się publiczna obrona pracy doktorskiej senatora RP Jana Marii Jackowskiego. Temat rozprawy: ” Ks. Jan Gnatowski(1855-1925)na tle epoki. Biografia historyczna”. Promotorem pracy senator Jackowskiego był ks. prof dr hab. Kazimierz Łatak i promotor pomocniczy dr Małgorzata Pęgier. Recenzentami byli dr hab Sławomir Górzyński prof. UO i dr hab Witold Gieszczyński prof. UWM.

Obronę pracy rozpoczęło wystąpienie ks. prof. Kazimierza Łataka, który przedstawił sylwetkę magistra Jackowskiego.

Senator Jackowski w zwięzły sposób przedstawił i omówił swoją pracę doktorską.

Po wygłoszeniu obrony rozpoczęła się dyskusja nad pracą w którą m.in. włączył się prof. Jan Żaryn.

Na zakończenie rozprawy przewodniczący komisji ogłosił, że skład komisji jednogłośnie zaakceptował pracę doktorską Jana Marii Jackowskiego.

Autoreferat Jana Marii Jackowskiego

Praca – która powstała w ramach seminarium z nauk  pomocniczych historii pod kierunkiem ks. prof. dr. hab. Kazimierza Łataka CRL  – jest biografią księdza Jana Gnatowskiego na tle epoki.

Ksiądz Jan Gnatowski, żyjący w latach  1855-1925, tajny szambelan i prałat papieski, kanonik żytomierski,  redaktor czasopisma „Wiara-Przegląd Katolicki”, był nie tylko cenionym  duszpasterzem, lecz również uznanym nauczycielem, pisarzem i  publicystą. Studiował na Politechnice w Rydze, następnie na wydziałach filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu Wiedeńskiego. W latach 1884 – 1888 studiował teologie w Kolegium Canisianum w Innsbrucku , a w 1887 roku został wyświęcony na księdza.  Jako literat i eseista używał często pseudonimu Jan Łada. W latach 1888 – 1890 pełnił funkcję sekretarza Nuncjatury Apostolskiej w Monachium.

Już za życia uznawano go za postać  nietypową dla ówczesnego środowiska kapłańskiego i epoki, w której żył. Ks. prof. Marian Banaszak utrzymuje, że w Warszawie utrzymywał salon literacki, w którym  gromadził osobistości świata nauki, sztuki, kultury. Jego otwarty umysł oraz znajomość społecznych, kulturowych i religijnych realiów ówczesnej Europy, szerokość zainteresowań intelektualnych i osiągnięcia literackie skutkowały tym, że należał do grona najwybitniejszych przedstawicieli polskiej inteligencji przełomu XIX i XX wieku oraz w początkach II Rzeczypospolitej.

Ksiądz Jan Gnatowski urodził się 22 lipca 1855 roku w Skarzynówce, majątku rodzinnym na Podolu, a zmarł 9 października 1925 roku w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim. Informacje w publikacjach drukowanych o ks. Janie Gnatowskim są liczne, lecz rozsiane i mają charakter krótkich biogramów przyczynkarskich. Karol Lewicki opracował jego biogram w Polskim Słowniku Biograficznym.  W Słowniku  Polskich Teologów Katolickich jego biogram oraz bibliografia jego prac została opracowana przez ks. prof. Mariana Banaszaka. Informacji o nim dostarczają nam również encyklopedie, słowniki czy leksykony, które zostały opublikowane za jego życia, a także kilka obszerniejszych nekrologów czy wspomnień, które ukazały się już po jego śmierci. Do dnia dzisiejszego Gnatowski nie doczekał się jednak opracowania odrębnej i pełnej biografii historycznej, choć już w nekrologach opublikowanych  w prasie podnoszono jego zasługi dla nauki i kultury polskiej, dla  polskiej sprawy narodowej i dla Kościoła sugerując jednocześnie potrzebę szerszego opisu jego dokonań.

Mój projekt badawczy to zatem pierwsza biografia historyczna ks. Jana Gnatowskiego, stanowiąca próbę spojrzenia na jego życie i działalność w kontekście czasów oraz środowisk, w których żył i działał. Praca ma układ chronologiczno-rzeczowy. Składa się z czterech rozdziałów merytorycznych,  które poprzedza wstęp, zamyka podsumowanie z opisem rezultatów kwerendy, dopełnia aneks z ilustracjami. W rozdziale pierwszym opisałem środowisko rodzinne i społeczne, z którego wywodził się ksiądz Gnatowski, a także specyfikę Podola i jego klimat kulturowy. Ta specyfika i klimat  kulturowy przełożyły się na kulturę duchową i umysłową oraz kulturę bycia  ks. Gnatowskiego, którego rodzina nie należała do magnackich, ale cieszyła się uznaniem.  W rozdziale drugim opisałem dzieciństwo i młodość, a także drogę do  wiedzy od szkoły powszechnej Jana Gnatowskiego. W rozdziale trzecim przedstawiłem studia teologiczne w Innsbrucku, jego pracę w Nuncjaturze w Monachium oraz okres zamieszkiwania we Lwowie, w którym utrwalił swoją pozycję jako kapłan wychowawca młodzieży gimnazjalnej oraz pisarz i intelektualista katolicki. W rozdziale czwartym został przedstawiony ostatni okres jego życia, który spędził w Warszawie. To w tym okresie był redaktorem „Przeglądu Katolickiego”, aktywnym moderatorem środowisk katolickich Warszawy, a przede wszystkim w Warszawie napisał swoje najlepsze i najważniejsze powieści oraz u schyłku I wojny światowej – za zgoda arcybiskupa Aleksandra Kakowskiego – był ważnym współpracownikiem Rady Regencyjnej. W ten sposób konstrukcja pracy uwypukla ważne etapy jego życia – od urodzenia do śmierci – z uwzględnieniem charakterystyki twórczości oraz aktywności na polu społecznym.

Podstawę źródłową pracy stanowią materiały rękopiśmienne, które  dopełniają źródła drukowane oraz literatura przedmiotu. Źródła rękopiśmienne pochodzą z archiwów kościelnych, państwowych i prywatnych,  polskich i zagranicznych. Najwięcej materiałów pozyskałem z archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz z Biblioteki Jagiellońskiej i Biblioteki Narodowej, a także archiwum Uniwersytetu Wiedeńskiego oraz Kolegium Jezuickiego Caniusianum w Innsbrucku, gdzie Jan Gnatowski studiował teologię i został wyświęcony. Istotnym dla tej kwerendy było archiwum rodzinne rodziny Gnatowskich. Przeprowadzona kwerenda nie zawsze dostarczyła oczekiwane materiały, a Archiwum Watykańskie nie udostępniło mi akt. W mojej pracy wykorzystałem także liczne monografie, opracowania, rozprawy, literaturę wspomnieniową i pamiętnikarską, herbarze, genealogie, spisy i wykazy urzędowe, leksykony, słowniki, encyklopedie z przełomu XIX i XX wieku, nekrologi, księgi adresowe, druki ulotne, a także prasę. Charakter bazy źródłowej i literatury przedmiotu, oraz obfitość spuścizny pozostawionej przez bohatera tej biografii, narzuciły metodę badawczą. Poza analizą źródeł bezpośrednio związanych z Janem Gnatowskim, zapoznałem się oraz dokonałem krytycznej oceny źródeł i opracowań dotyczących kręgu rodzinnego, społecznego oraz środowisk kościelnych, kulturalnych i społecznych, z którymi Jan Gnatowski był związany. Szczególnej analizie, weryfikacji oraz krytyce poddałem publikacje ks. Jana Gnatowskiego, zwłaszcza te, z których przebijają się wątki autobiograficzne.

Praca jest klasyczną biografią, mieści się w nurcie badań prozopograficznych. W moim przekonaniu stanowi studium oryginalne i nowatorskie. Uzupełnia  znacząco wiedzę na temat postaci zasłużonych dla kultury narodowej Polaków, do których niewątpliwie należał  ksiądz prałat Jan Gnatowski. Jeśli jego osoba nie stała się dotąd  przedmiotem osobnego i szerszego studium naukowego, to nie dlatego, że  zdezaktualizowała się myśl czy problematyka, którą podnosił, lecz ze względu na cenzurę komunistyczną, która zakazała upowszechniania jego utworów.

Istnieją różne ujęcia, konstrukcje i formy monografii poświęconych ważnym postaciom. Jak zwracał uwagę Władysław Zajewski, chociaż ten rodzaj opracowań wpisuje w zakres swoich zainteresowań różne dyscypliny naukowe: socjologię, pedagogikę, psychologię, to jednak najbliżej wiążę się on z historią i stanowi najstarszy rodzaj pisarstwa historycznego. Biografistyka jest różnie postrzegana przez historiografię do dnia dzisiejszego, choć w Polsce mamy za sobą doświadczenia marksistowskiego spojrzenia na badania historyczne, w których były ważne takie elementy, jak np. dialektycznie analizowane procesy historyczne, walka klas czy rola całych grup społecznych, a mniej rola poszczególnych osób w danych wydarzeniach. Część badaczy podkreśla znaczenie biografistyki dla wszystkich nauk, bo przecież powstają cenne monografie dotyczące wybitnych postaci reprezentujących wszelkie dziedziny życia. Inni raczej dezawuują jej znaczenie dla badań historycznych, przedkładając badania nad dziejami pojedynczych ludzi nad badania nad społeczeństwem i grupami ludzkimi .

Ceniony autor biografii Wiesław Bieńkowski był zwolennikiem tego pierwszego stanowiska. Podkreślał wyjątkowe znaczenie biografistyki, które „upatrywać można w różnorodności dostarczanych przez tę gałąź piśmiennictwa informacji, jak też ich doniosłej wartości poznawczej”. Z tym stanowiskiem identyfikuję  się także ja, dlatego w ramach seminarium doktorskiego ks. prof. Kazimierza Łataka zrealizowałem  projekt, który jest opisem życia i aktywności ks. Jana Gnatowskiego. Zatem środowisko, przestrzeń czasowa i kulturowa, aktywność – to wszystko mieści się w biografistyce, a postać ks. prałata Jana Gnatowskiego niejako modelowo wpisuje się w te założenia.

Mam świadomość, że nie na wszystkie pytania związane z postacią i twórczością ks. Jana Gnatowskiego, mimo podjętego wysiłku, udało mi się w pełni odpowiedzieć. Czasem trzeba było pozostać na  poziomie hipotezy, domniemania. Stosunkowo słabo rozpoznałem pełne kulisy jego nominacji na stanowisko sekretarza Nuncjatury Apostolskiej w Monachium, a następnie rezygnacji z kariery dyplomaty kościelnego. Przypomnę jeszcze raz, że nie udało się jednak uzyskać dostępu do Archiwum Watykańskiego, zatem zdecydowałem się zamknąć kwerendę. Jak najbardziej realistyczną ocenę dylematów badacza dokonał ks. prof. Jan Kracik, który zauważył, że „pożytek nauki pozwala się niekiedy zgodzić na niedoskonałe twory, które przydają się bardziej niż perfekcjonistyczne postulaty”.

Reasumując, pragnę wyrazić nadzieję i skromne przekonanie, że moja praca stanowi wypełnienie luki informacyjnej i uzupełnienie wiedzy dotyczącej ważnej postaci w życiu kościelnym, kulturalnym i narodowym na ziemiach polskich przełomu XIX i XX w. Jest to studium o ciekawym kapłanie i intelektualiście-pisarzu, w dziejach naszej kultury słabo rozpoznanym, a jak najbardziej zasługującym w literaturze przedmiotu na należne mu miejsce w panteonie zasłużonych Polaków.